تاریخچه روزنامه و روزنامه نگاری در ایران و جهان

تاریخچه روزنامه و روزنامه نگاری در ایران و جهان - نویسنده : سید غلامرضا فلسفی



تاریخچه روزنامه نگاری در جهان
روزنامه ها را اکنون در همه جا می توانیدپیداکنید دردورترین نقاط جهان در خیابان ها شهرهای بزرگ در کوچه های باریک در هواپیما در هتل ها و رستوران ها و کشتی ها و در ایستگاههای قطار
آنها لوله شده دست به دست می شوند و گاه حکم پوشش را دارند که به کار شب های سرد خیابان ها می خورند.
رسانه ای که قرار بود دنیا را تغییر دهد نخستین پرتو خود را در یکی از روزهای سال 1605 در استراسبورگ که یک جمهوری آزاد در قرن شانزدهم بود آشکار ساخت.
یوهان کارولس (Johann carolus) نمی دانست روزنامه چنین کارکردی خواهد یافت او روزنامه رلیشن (relation) را به چاپ رساند رلیشن یک واژه لاتین است که از reatio به معنی گزارش دادن مشتق می شود و او به همین دلیل این نام را برای روزنامه اش برگزیده بود او چند فرمان رسانه های مدرن را جاری ساخت نخست آنکه رلیشن نخستین روزنامه موضوعی بود و طیفی از موضوع ها را پوشش می داد و بنابر این جهانی بود دوم آنکه متمرکز بر عامه مردم بود که مسئولیت و رسالت آگاهی داشت و بالاخره تعیین کننده ترین فاکتوری که رلیشن را به اولین روزنامه مدرن تبدیل ساخت تداوم آن در انتشار بود رلیشن نخستین روزنامه ای بود که به صورت هفتگی و به مدت هفتاد سال به زندگی خود ادامه داد اما به هر حال رلیشن از بسیاری جهات شبیه روزنامه های امروزی نبود در آن دوران پستچی ها نقشی تعیین کننده درگردآوری اخبار داشتند چرا که آنها بودند که خبرها را از پیک های سواره می گرفتند و از آنجایی که در آن دوران خبرها به مفهوم اخذ کلمه چندان زیاد نبودند هر چیزی که می رسید به دست چاپ سپرده می شد بی آنکه حتی ویرایش شود چند سال طول کشید تا روزنامه ها در سایر کشورها هم پدیدار شوند نخستین روزنامه فرانسه تحت عنوان گزت (gazette) در سال 1631 منتشر شد روزنامه دگیری با همین نام در سال 1665 در انگلیس منتشر شد که در آغاز آکسفورد گزت (oxford gazette) خوانده می شد اکسفورد گزت در آکسفورد یعنی در جایی که دربار انگلیس از ترس طاعون در آنجا مستقر شده بود منتشر می شد اما وقتی دربار بعد از یک سال به پایتخت برگشت این روزنامه نیز نام خود را به لندن –گزت – تغییر – داد.در سوئد نخستین روزنامه در سال 1645 انتشار یافت این روزنامه سوئدی قدیمی ترین روزنامه ای است که هنوز تا امروز و ظاهرا بدون وقفه به انتشار خود ادامه داده است پنجاه سال بعد پای روزنامه به امریکا باز شد و آن زمانی بود که روزنامه پابلیک اکرنسز (public occurrences) در سال 1690 در بوستون انتشار یافت این روزنامه تنها یک شماره انتشار یافت و به سرعت توقیف شد و به همین دلیل است که تاریخ آغاز انتشار روزنامه های مدرن امریکا را سال 1734 می دانند یعنی زمانی که ژورنال هفتگی نیویورک (new York weekly journal) منتشر شد هجده سال دیگر هم گذشت تا این که کاناداییها در سال 1752 به نخشتین روزنامه خود یعنی هالیفکس گزت ( Halifax gazette) رسیدند اما نخستین روزنامه ها در بخش شرقی جهان در قرن نوزدهم با عنوان سیدنی گزت و نیوساوت ادورتایزر( new south advertiser) در سال 1803 در استرالیا منتشر شدند یعنی درست پانزده سال پس از تشکیل تبعیدگاههای جزایی در این سرزمین.
اما روزنامه بمبئی ساماچار ( Bombay samachar) از سال 1822 در هند منتشر شد.
این روزنامه به دو زبان انگلیسی و گجراتی که زبان شمال غربی هند است منتشر می شود
ژاپنی ها هم نخستین روزنامه خود را با نام نیچی نیچی (niche –nichi) در سال 1872 منتشر ساختند. اما انتشار روزنامه و به عبارت بهتر تولد روزنامه به مفهوم امروزین آن در سال 1650 در لایپزیک آلمان و با انتشار ایمکوند زایتونگن(einkommende zeitungen) صورت گرفت ایمکوند زیتونگن 6 روز در هفته منتشر می شد چهار صفحه داشت و ابعاد آن حدود 5/31 در 17 سانتیمتر بود.
اگر چه انتشار روزنامه ها در آغاز از نظر تعداد چشمگیر نبود اما آلمانی زبان ها به حدی که بخواهند بخاونند روزنامه در اختیار داشتند درپایان قرن هفدهم حدود هفتاد روزنامه آلمانی زبان در آلمان منتشر می شد که کمی بیشتر از تمام روزنامه های منتشره در بقیه اروپا در آن دوران بود.
این روزنامه ها که تیراژهایی در حدود 300 تا 400 نسخه داشتند توسط 200000 تا 250000نفر خوانده می شدند از آنجا که همه مردم قدرت خرید روزنامه را نداشتند روزنامه خوانی در آن دوره یک تجربه مشترک بود و علاوه بر این یک سوم جمعیت قادر به خواندن ونوشتن بودند آنان که روزنامه می خریدند در هتل ها خانه ها و قرائت خانه ها (reading rooms) برای دیگران روزنامه می خواندند و درباره آخرین خبرها و تحولات با هم بحث می کردند پروفسورها استادان و معلمین هم از گزارش های روزنامه ها برای دروس و سخنرانی های خود استفاده می کردند.
ارتقای سطح سواد و آموزش منجر به استقبال بیشتر از روزنامه ها شد و مردم برای هزینه کردن در مورد رسانه ای که عطش آنها را نسبت به اطلاعات فرو می نشاند رغبت و تمایلی بیشتر از خود نشان دادند. حدود سال 1800 بود که correspondent برای خود 51000 مشتری دست و پا کرد چهار هزار نسخه از این روزنامه هامبورگی که برای اروپایی ها به یک منبع معتبر تبدیل شده بود به کشورهای دور و نزدیک ارسال می شد واین روزنامه توانست نخستین روزنامه نگارانی را که فقط از طریق روزنامه نویسی امراز معاش می کردند گرد خود جمع کند
فرا رسیدن قرن نوزدهم نشان دادکه هیچ چیز یارای ممانعت از غلبه و پیشروی روزنامه ها را ندارد.
بروز روش های صنعتی کاغذ سازی در میانه قرن نوزدهم و ترکیب مطالب محتوایی با آگهی ها باعث شد تا در عرصه روزنامه ها سنگ پایه ای تازه از جنبه هزینه ها بنیان نهاده شود قیمت روزنامه ها به شدت پایین آمد و به این ترتیب هر کسی قادر به خرید روزنامه شد پیشرفت در عرصه تکنولوژی های چاپی هم به روزنامه ها بال و پر داد تا به رسانه ای جمعی تبدیل شوند فردریک کونیگ(friedrich kenig) مخترع در سال 1814 نخستین ماشین دو سیلندر چاپ را که با نیروی بخار کار می کرد اختراع کرد و آن را در اختیار تایمز لندن قرار داد این ماشین ی توانست 1100 ورق در ساعت چاپ کند و به ابن ترتیب بود که در 28 نوابر 1814 چهار هزار نسخه از تایمز لندن را در چند ساعت چاپ کرد و اینجا بود که ماشین چاپ اتوماتیک رونق روزافزون یافت.
خبرهای شکست و نابودی ارتش ناپلئون در ژوئن 1815 در واترلو توسط همین ماشین های چاپ سیلندری چاپ شد و در سال 1845 شرکت فابریک آگسبورگ (maschinenfabric ausburg) تاسیس شد و تا سال 1872-750 ماشین چاپ اتوماتیک را در آلمان و خارج از آلمان به فروش رساند اما در قرن نوزدهم شاهد یک نوآوری دیگر علاوه بر ماشین چاپ های اتوماتیک سیلندری هم هستیم و این بار هم این تامیز لندن بود که در استفاده از آن پیشتاز بود جان والتر سوم (JOHN WALTER Ш) نخستین ماشین چاپ را برای روزنامه ساخت و این اختراع به نام ماشین چاپ والتر معروف شد.
مدتی بود در نمایشگاه جهانی وین در سال 1873 شرکت اگسبرگ ماشین کوچکتری را عرضه کرد که بر اساس اصول ماشین والتر کار می کرد اما کار با آن راحت تر بود و می توانست 12000 ورق در ساعت را پشت و رو چاپ کند رشد سریع در عرصه چاپ روزنامه باعث شد تا فابریکه اگسبرگ که امروز کارخانه پلائن مان رولند است به فکر ساخت ماشین چاپ بیفتد و به ایبن ترتیب بود که روتاپلانا در سال 1897 به عنوان یک ماشین رول مطرح شد.
اما نخستین ماشین سیلندری برای روزنامه در سال 1899 موجودیت یافت و در سال 1912 بود که شرکت اگسبرگ نخستین ماشین رول افست را ساخت در حال حاضر بیش از یک سوم روزنامه های جهان با ماشین های افست مان رولند چاپ می شوند.
در پیشروی پیروزمندانه روزنامه ها که چهار قرن است ادامه دارد نه تنها روش ها و فرایندهای تولید دستخوش تغییر شده بلکه روزنامه ها نیز دچار دگرگونی های اساسی شده اند.
روزنامه ها از همان روزهای اولیه که خبرهایشان را پستچی ها می آوردند و بدون ویرایش و کنترل و افزودن تحلیل و تفسیر در استراسبورگ به چاپ رساندند به تدریج به چاپ می رساندند به تدریج به سوب تبدیل شدن به رسانه های جمعی حرکت کردند تا رسانه هایی باشند که از آزادی مطبوعات در سراسر جهان دفاع می کنند با تحولات عظیم اجتماعی اقتصادی و فرهنگی در طول قرن ها همگام بوده و گاه به این تحولات شکل هم داده اند.
روزنامه در چهارصدمین سال تولد خود به رسانه ای تبدیل شده است که از جنبه شیوه های عرضه روزنامه نگارانه مطالب بسیار ثروتمند است بسیار آسان خوانده می شود از تصویر و صفحه آرایی مطلوب برخوردار شده و بیش از یک میلیارد نسخه از آن در 200 کشور حضور دارد و جالب این که انجمن جهانی روزنامه ها (wan) هزاران روزنامه از سراسر جهان را نمایندگی می کند و از آن جمله 6500 مورد از آنها هم جز روزنامه های یومیه هستند
اما روزنامه ها اکنون مدتی است که از سوی رادیو تلوزیون و اینترنت به چالش کشیده شده اند اما با این همه هنر فرجام تیره و تاری که برای روزنامه ها پیش بینی شد رقم نخورده است روزنامه های الکترونیک و چاپی اکنون به طرز مسالمت آمیز با یکدیگر زندگی می کنند و هیچ گاه کمیت چاپ به اندازه امروز نبوده است اما بااین همه بسیاری از روزنامه ها و به ویژه در سالهای اخیر در کشورهای صنعتی غرب دچار افت درآمد و از دست دادن خوانندگان خود شده اند.
آگهی ها به سوی اینترنت سرازیر شده و نسل شیفته اینترنت هم رو به گسترش است آیا روزهای پر شکوه روزنامه ها رو به پایان است؟
روزنامه در چین و هند
در ابن نکته تردیدی نیست که صحنه رسانه ای دستخوش تغییر شده است و این تغییرات باز هم ادامه خواهد یافت در حال که مصرف رسانه ای از آغاز قرن بیستم از حدود 10 ساعت به 60 ساعت در هفته در سراسر جهان رسیده دست روزنامه ها خالی مانده است اما هنوز نمی توان گفت که چشم انداز فراوری روزنامه ها کاملا تیره است. طبق گزارشی که انجمن جهانی روزامه ها منتشر ساخته است درآمد آگهی های روزنامه ها درسال 2003 2 % نسبت به سال 2002 افزایش یافته و این روند صعودی تا سال 2008 ادامه داشت انجمن جهانی روزنامه ها همچنین گزارش داده که که تیراژ روزنامه ها هم در سطح جهانی در سال 2003 در مقایسه با سال 2002 حدود 12/0 % افت داشته است.
اما این افت تیراژ در برخی از کشرهای صنعتی از طریق توسعه بازار جبران شده است چین با فروش روزانه 85 میلیون نسخه روزنامه صاحب عنوان پرتیراژترین کشور از نظر مصرف روزانه روزنامه است و این در حالی است که این رقم برای هند که در مکان دوم جهانی قرار دارد 72 میلیون نسخه در روز است.
نگاهی به کشورهای دیگر می تواند پتانسیل روزنامه ها را به تصویر بکشد.
در سیرالئون فقیرترین کشور جهان که سطح بیسوادی در آن 85% است روزنامه ها از سال 1997 به بعد دارای رشد سریع هستند این کشور در سال 1997 دارای 12 روزنامه بود و این در حالی است که در سال 2005 دارای 50 نشریه است
در افغانستان سطح سواد 20% است اما در سال 2002در این کشور حدود 265 نشریه منتشر می شد که 150 مورد آن در کابل پایتخت آن توزیع می شد.
در سنگال با کمبود خریدار برای روزنامه ها مواجه هستند و این بسیار طبیعی است چون قیمت یک روزنامه معادل قیمت یک کیلو برنج است اما با این همه روزنامه ها کماکان در سنگال خوانده می شوند چرا که 60 % مردم روزنامه ها را قرض می گیرند.
تولیدکنندگان روزنامه ها و مفاهیم تازه روزنامه ها در عصر اطلاعات به کدام سو خواهند رفت؟
روزنامه ها 400 سال است که د ر سراسر جهان در حال شکل دادن به افکار عمومی هستند و هنوز جز شکل های محبوب و معتبر رسانه ای و عرصه اطلاع رسانی به حساب می آیند حفظ این موقعیت اصلی ترین چالش تولید کنندگان روزنامه ها است بر اساس یافته های تازه ترین پژوهش انجمن جهانی روزنامه ها که در زمینه فرایندهای روزانه ای صورت گرفته است تیموتی بالدوین (timothy Baldwin) مدیر این انجمن می گوید : امروز مدیران روزنامه ها بیش از همیشه این تمایل را از خود نشان می دهند تا با اتکا به نوآوری ها و استراتژی های متفاوت به جذب خوانندگانی بیشتر بپردازند.
بسیاری از روزنامه ها در جهت پاسخ دادن به نیازهای مخاطبان به تغییر قطع صحافی روی آورده و چاپ تمام رنگی را در دستور کار خود قرار داده اند آنها با نوآوری های گوناگون در صدد جذب نسل جوان نیز هستند و یکی از ابن روش ها چاپ نسخه های رایگان برای متروها و قطارهاست.
درآمد تبلیغات در روزنامه های رایگان ظرف 1 سال 5/1 % افزایش داشته است و ظرف 5 سال به 6/22 % خواهد رسید مترو اینتر نشنال ناشر سوئدی نشریه رایگان مترو روزانه 5/5 میلیون نسخه از نشریه خود را در 16 کشور توزیع می کند و به همین خاطر است که می توان گفت هنوز روزنامه هادر آینده موفق خواهند ماند
روزنامه ها بر اساس تقاضا
وقتی انسان در سرزمین مادری خود نیست داشتن یک روزنامه آشنا آرامش بخش است و شاید به همین دلیل باشد که مسافران هتل های مختلف دنیا از سرویس NEWSPAPER DIRECT استقبال می کنند این سرویس 200 روزنامه از 35 کشور جهان با 30 زبان را در اختیار علاقه مندان روزنامه ها قرار می دهد ریشه این ایده به کانادا باز می گردد و توسط یک شرکت مستقر در ونکوور از سال 1999 رواج داده شده است این کشور یک دفتر در نیویورک دارد روزنامه ها را از سراسر دنیا به صورت دیجیتالی در اختیار روزنامه خوانان قرار می دهد هر که با این شرکت قرارداد منعقد کند امکانات سخت افزاری و نرم افزاری بهره برداری از چنین سرویسی را دریافت می کند و به این ترتیب به مخاطبان این فرصت را می دهد تا روزنامه های دلخواه خود را از اینترنت دانلود کرده و از آنها پرینت بگیرند روزنامه هایی که به این ترنیب ظرف چند دقیقه دانلود می شوند در قطع A3 پرینت گرفته می شوند و از نظر شکل صفحات عین روزنامه اصلی چاپی هستند.
استفاده از این سرویس علاوه بر هتل ها اکنون در کتابخانه ها موسسات پژوهشی خطوط هوایی و دریایی نیز عمومیت یافته است.
سرگذشت پر نشیب و فراز مطبوعات
روزنامه ارتباط یا رلیشن در ماه ژوئن 1605 در شهر استراسبورگ آلمان آن زمان و فرانسه امروز پا به عرصه وجود نهاد رلیشن نخستین روزنامه جهان نبوده است ولی اولین نشریه عمومی است که اختصاص به اخبار دربار پادشاه دولت محلی و مدح این و آن نداشت و همه گونه مطلب درباره هر کس را که احساس می کرد کاری کرده و یا این که می توانسته کاری کند ولی نکرده بود منتشر می ساخت و نشریه ای بود فروشی و با بهای معین تاریخچه انتشار روزنامه در جهان خیلی قدیمی تر از رلیشن است در زمان حکومت ژولیوس سزار ( دوهزار و اندی سال پیش) به ابتکار او روزنامه ای در شهر روم منتشر می شد به نام اکتادیوما که در آن در آغاز کار تنها کارها و تصمیمات سزار درج می شد که بعدا فعالیت های سنا و دولت هم بر آن اضافه شد این نشریه دستنویس برای مطالعه باسوادها در چند نقطه عمومی شهر و در جایی محفوظ از باد و باران نصب می شد در سده سوم میلادی به انتشار اردشیر بابکان کارنامه ای تحت نام روزنامک ( ک=ه) فعالیت های انجام شده دربار دولت وموبدان را درج و برای مقامات و رجالی خاص ارسال می شد ( به مانند نشریه ویژه خبرگزاری های دولتی) این کار تا اواسط حکمت خسرو پرویز ادامه داشت در سال 713 میلادی در پکن ( شهر بیژینگ پایتخت چین) روزنامه ای به همان شکل روزنامک زردشتیان انتشار یافت بااین تفاوت که گاهی هم مطلبی درباره مردم عادی داشت این نشریه که به صورت دستنویس بود بعدها به صوت چاپ و مهر منتشر شد به این تریتب که مطالب بر تخته نوشته می شد و اطراف نوشته را خالی می کردند و به صورت مهر در می آوردند ان را به مرکب آغشته می کردند و روی کاغذ می زدند و تکثیر می کردند. چینی ها قبل از آن با ساخت قلم و مرکب آشنا بودند. در دایرة المعارف کتاب و چاپ نام این روزنامه (( کای یووان )) نوشه شده است که گویا از نام ماه انتشار آن گرفته شده است. سپس نوبت به رلیشن رسید که (( یوهان کارولوس )) ان را در نخستین هفته از ماه ژوئن سال 1605 در استراسبورگ به دست چاپ سپرد و مادر روزنامه های امروزی به شمار می رود.
در سال 1621 در لندن نشریه عمومی (( کورنت)) به چاپ رسید . نخستین روزنامه به زبان فرانسه (( گازت)) بود که در سال 1631 کار انتشار آن آغاز شده بود. در سال 1646 در سوئد روزنامه ای به نام (( پست اینریکس تیدنینگار)) انتشار یافت که پس از 359 سال هم چنان به طور منظم منتشر می شود.
از سال 1701 روزنامه نگاری امری عادی و به تدریج به صورت یک حرفه درآمد و دارای اصول و قاعده شد و بعدها عنوان قوه چهارم دموکراسی را به خوداختصاص داد که یکی از تکالیف آن دفاع عمومی از ملت وطن است . سالهاست که انجمن جهانی روزنامه ها کنوانسیون سالانه خود را به مناسبت روزنامه رلیشن در شهر استراسبورگ برگزار می کند. در جلسات این کنوانسیون آمار و مشکلات و پیشرفت های روزنامه نگاری چاپی در سال پیش از آن بررسی و مورد بحث قرار می گیرد. طبق آمار رسمی این انجمن ، در سال 2004 در سرارسر جهان شش هزار و 580 روزنامه ( یومیه که هفتگی شش شماره منتشر کنند) ادامه حیات می دادند و هر روز اندکی بیش از 395 میلیون نسخه فروش داشتند . این انجمن متوسط حداقل تیراژ هر روزنامه را در آن سال اندکی بیش از 60 هزار ذکر کرد که کم تر از آن مگر در نقاطی که جمعیت بالغ و با سواد کم تر از 300 هزار تن باشد علامت بیماری روزنامه اعلام شده است. طبق این آمار در صد روزنامه خوان در ژاپن بیش از هر کشور دیگر و برابر 64% کل بزرگسالان است و پر تیراژ ترین روزنامه های جهان نیز در همین کشور منتشر می شوند. در مقایسه این درصد درامریکا 23 است . هر روز 85 میلیون چینی ، 72 میلیون هندی ، نزدیک به 70 میلیون ژاپنی و 57 میلیون امریکایی روزنامه می خرند. کنگره پنجاه و هفتم ژورنالیست ها ( ژورنال به معنای محل ثبت رویدادهای جاری و تاریخ محل ثبت وقایع گذشته و این دو حرفه ، قلمرو واحد دارند) که در استانبول برگزار شده بود توصیه کرده بود که روزنامه ها بکوشند که مکمل رادیو- تلویزیون و وبلاگها باشند و مطالبی منتشر کنند که آن رسانه ها قادر به انتشار نباشند و رقابت را شدیدتر کنند که برخی روزنامه ها در این مسابقه شکست خوردند.
در عین حال به مسافران و مقاله نگاران و اصحاب ستونهای ثابت ( روزنامه نگاران قدیمی) توصیه شد که مطالب خود رتا نخست به روزنامه بدهند و بعد در سایت ( وبلاگ خود) درج کنند ولی این تدبیر هم زیاد موثر واقع نشد زیرا که یکی دو روز صبر کردن برای درج مطالب در وبلاگ مسئله را حل نمی کند. تنها راهی که برای روزنامه ها باقی مانده ابتکار تازه و از دست ندادن روزنامه نگاران ماهر و با تجربه است.
چه کسی روزنامه می خواند؟
از نتایج یک بررسی ( survey)که در سه ماه مارچ ، اپریل و مه 2004 در 14 کشور به عمل آمده بود چنین بر می آید که مردم دهه اول قرن 21 خبر های فوری (( اسپات نیوز)) را از رادیو- تلویزون ها بدست می آورند تا روزنامه ها. این رادیوها اینک در موبایل ، ساعت دستی و حتی در قلم تعبیه شده اند. و بسیاری از این ابزارهای اطلاع رسانی به محض دریافت یک خبر نو ، فرد را متوجه آن می سازند. فروش تلویزیون های جیبی نیز در حال افزایش است. طبق این بررسی منبع دیگر موسسات جمعآوری اخبار و نظرات ( مقالات) هستند که آنها را به سرعت برای مشتریان خود به ایمل آنان ارسال می دارند. این موسسه ها که همان دفاتر بریده جراید هستند بر حسب تقاضای مشتریان اخبار و نظرات را شخصی می کنند و ارسال می دارند . بنابراین یک فرد هر آن از همه مطالبی که در طلب آنهاست و در رسانه های سراسر جهان انتشار یافته اند اگاه می شود.
در این گزارش چنین نتیجه گیری شده است که در شرایط قرن 21 مشتریان روزنامه ها کسانی هستند که طالب گزارش های تحلیلی ، مقالات ، نامه های مردم ، میزگردها، مصاحبه های خیابانی، کسب نظر پیرامون یک موضوع ، یک طرح و یک اقدام و گزارشات مربوط به جزئیات زندگی و فعالیت های جوامع شهری هستند.
بدین ترتیب مردم در قرن 21 از روزنامه همان را می خواهند که از پدرانشان از مجله می خواستند. کاریکاتور چیزی نیست که بشود آن را از طریق ابزارهای تازه اطلاع رسانی مثلا ایمیل بست آورد و یا خاطرات افراد و تصویر های قدیمی. کارکنان تحریری روزنامه ها باید به سراغ این نوع مطالب بروند.
روزنامه های تخصصی
نوامبر 2004 پیتر کاکس (peter Cox) روزنامه نگار امریکایی پس از بیش از ده سال تلاش برای قبولاندن نظر خود که برخی روزنامه ها باید تک موضوعی شوند تا مردم تکلیف خود رابدانند در 67 سالگی درگذشت.
کاکس که قبلا مدیر یک روزنامه بزرگ بود به این نتیجه رسیده بود که روزنامه های تک موضوعی ( تخصصی) بهتر می توانند در رشته خود به جامعه خدمت کنند ، مثلا روزنامه های ورزشی به ورزش ، روزنامه های تعلیم و تربیتی به بهبود کیفیت آموزش و یادگیری و روزنامه های طبی به پیشبرد این علم و آشنا کردن مردم با علائم امراض و پیشگیری از ابتلا به بیماری و مخاطبان ضمن خرید یک روزنامه عمومی ( حرفه ای – جامع) بر حسب علاقه به موضوع خاص ، روزنامه و نشریات مربوط را خریداری خواهند کرد که درباره یک موضوع بسیار مطلب می نویسند.
کاکس می گفت که روزنامه های تک موضوعی هم حق دارند مطالب دیگر را بنویسند اما به اختصار. وی اعانه های دولت و موسسات دیگر را تنها حق نشریه های تخصصی و دارای موضوع های محدود و مشخص می دانست که کمک به آموزش عمومی و رفع نیاز جامعه می کنند. کاکس در اجرای نظر خود از مدریت روزنامه عمومی دست کشید و یک روزنامه مختص به اخبار و مطالب محیط زیست تاسیس کرد. روزنامه او (( مین تایمز) از سال 1978 منتشر شد و دارای مطالب فراوان درباره زندگی در محیط زیست از خانه و غذا تا آب و دوا و رانندگی و ... بوده است. نظریه کاکس در کشور های آسیایی تا حدی زیاد به اثبات رسیده است.
تاریخچه روزنامه نگاری در ایران
محققانن و مورخان و گاه روزنامه نگاران 172 سال حیات مطبوعات ایران را بر اساس دیدگاه و سلیقه خود دوره بندی کرده اند. گروهی کیفیت و عده ای کمیت را مبنای دوره بندی قرار داده اند. اما نگاهی به این گستره و سیع و بررسی مطبوعات ایران این حقیقت را نشان می دهد که این دوره بندی ها عمدتا با آنچه بر مطبوعات گذشته است و مطبوعاتیان عرضه کرده اند سازگاری ندارد. مطبوعات در ایران 89 سال عمر خود را در دوره قاجار ، 53 سال را در دوره پهلوی و 30 سال را در دوران جمهوری اسلامی گذرانده اند. این تقسیم بندی بر اساس سه دوره اصلی: قاجار ، پهلوی و جمهوری اسلامی تفکیک می شود.
هشتاد و نه سال حیات مطبوعات ایران در عهد قاجار را می توان به هشت دوره فرعی تقسیم کرد:1- محمد شاه، 2- دوره ناصرالدین شاهف3- دوره مظفرالدین شاه تا صدور فرمان مشروطیت، 4- مشروطه اول، 5- از به توپ بستن مجلس تا فتح تهران ، 6- مشروطه دوم تا 1336 ه ق ،7- از 1336 ق ( 1296ش) تا کودتای سوم اسفند 1299 ش ، 8- از کودتا انقراض قاجار.
دوره پهلوی را می توان به 11 دوره فرعی تقسیم کرد: 1- از 1304 تا1312 ، 2- از 1312 تا 1317،3- از 1317 تا 1320،4 ، 4- از 1320 تا 1327،5- از 1327 تا 1329،6- از 1329 تامرداد1332،7- از رداد 1332 تا مرداد 1334، 8- از مرداد 1334 تا 1342ف9- از 1342 تا 1349، 10- از 1349 تا اعتصاب اول مطبوعات 1357ف 11- از اعتصاب اول مطبوعات تا 22 بهمن 1357.
سی سال اخیر را نیز می توان به شش دوره فرعی تقسیم کرد: 1- از 22 بهمن 1357 تا مرداد 1358،2- از مرداد 1358 تا اغاز جنگ تحمیلی،3-دوران جنگ تحمیلی،4- از صدور قطعنامه 598 سازمان ملل تا 1371، 5- از 1371 تا شهریور 1376 ، 6- از شهریور 1376 تا امروز.
دوره هایی که از آنها یاد شده مربوط به حیات مطبوععات در ایرانند و دوره بندی مطبوعات فارسی در خارج از ایران به سبب آنکه پیشینه ای دیرینه تر از مطبوعات ایران دارد متفاوت است. می دانیم که روزنامه نگاری فارسی از هند شروع شد و روزنامه نگاری در ایران به دنبال سفر میرزا صالح شیرازی به انگلستان پدید امد. میرزا صالح برای تحیل روزنامه نگاری به انگلستان نرفته بود . او برای آموختن فن ترجمه به انگلستان فرستادند ، اما وی از فرصت استفاده کرد و الفبای روزنامه نگاری را فرا گرفت . سفر میرزا صالح سه سال و نه ماه و بیست روز به طول انجامید. وی در حین تحصیل . پس از آن در وقت آزادو اوقات فراغت خود سود برد و دو کار انجام داد. یکی فنون چاپ ، تهیه حروف و حاکی و نحوه ساختن مرکب چاپ را فرا گرفت و چاپخانه ای خرید و با خود به ایران آورد و دوم به سبب فهم اجتماعی و شناخت از اوضاع دردناک آن روز ایران و اعتقادش به بنیادهای مدنیت جدید به ضرورت انتشار مطبوعات در ایران پی برد و پس از بازگشت نشریه ای بینام که مشهور به کاغذ اخبار شد بنیاد نهاد. وی پس از سه سال نشریه داری به ععنوان مسئول وصول مطالبات دولتی به کار گرفته شدئ و پس از آن اثری از وی به جای نماند. به طوری که معلوم نیست پس از آن چه کرده ، در کجا اقامت داشته و در چه تاریخی به دیار ابدی رفته است.
روزنامه بی نام میرزا صالح – مشهور به کاغذ اخبار- از سال 1253 ق تا 1256 ق در دوران حکمرانی محمد شاه انتشار یافت و پس از آن تا آغاز دوره ناصری نشریه ای در ایران منتشر نشد.
در دوره ناصری نخست روزنامه ( اشعه روشنایی) در ارومیه طبع شد و پس از آن روزنامه نگاری فارسی به اهتمام میرزا تقی خان امیرکبیر پا گرفت و به دنبال وی دیگران نیز این راه را ادامه دادند . در طول قریب به پنجاه سال روزنامه نگاری در دوره ناصری چندین روزنامه نگار در داخل و خارج از کشور به فعالیت های مطبوعاتی اشتغال داشتند.
مطبوعات داخلی در عهد ناصری دولتی بودند و تا دوره مظفری که گشایشی در فضای مطبوعاتی بوجود آمد و برای نخستین بار به بخش خصوصی مجوز انتشار نشریه ادواری داده شد. کسی نتوانست مجوز انتشار نشریه بگیرد.
بعضی از دولتمردان ایران در عهد ناصرالدین شاه که عمدتا مناصبی مهم در دستگاه دولتی داشتند در سال 1287 ق علاقمند به انتشار نشریه شدند . ناصرالدین شاه با پیشخدمت و مترجم مخصوص خود در این باره مشورت کرد. نتیجه شور این دو برقرار اداره روزنامجات دولت علیه دارالطباعه ممالک محروسه و دارالترجمه دولتی را در پی داشت. با وجود این اداره نه تنها علاقه مندان صاحب منصب موفق به کسب مجوز انتشار نشریه شدند بلکه تمام نشریه های دولتی نیز تعطیل شدند و این گونه مقرر شد که برای (( نظم انطباعات)) فقط یک روزنامه به مدیریت رییس اداره روزنامجات و دارالطباعه منتشر شود . دیری نپایید بنابر دلایلی (( نظم مقرر)) بر هم خورد و بر تعداد مطبوعات دولتی افزودند. درخواست های خارجیان مقیم ایران و اقلیت های مذهبی برای انتشار نشریه های غیر فارسی و ... موجب شد که تشکیلات ( دارالطباعه)) گسترش پیدا کند تا جایی که در اوایل سال 1300 ق رسما نام (( وزارت انطباعات)) بر آن نهادند. ناصرالدین شاه مهری به وزیر انطباعات سپرد و دستور داد که هر آنچه در ایران طبع می شود باید ممهور به این مهر باشد. این وزارت خانه در حدود ربع قرن در ایران حیات داشت ، سیزده سال در عهد ناصری و دوازده سال در عهد مظفری. در این بیست و پنج سال سه نفر عهده دار وزارت انطباعات شدند: محمد حسن خان صنیع الدوله ( بعدها اعتماد السلطنه) ، محمد باقرخان اعتماد السلطنه – دو بار قبل و بعد از وزارت محمد ندبم السلطان ( ندیم باشی) – و محمد ندیم السلطان.سیزده سال نخست عمده فعالیت این وزارت خانه تلاش در جهت گسترش مطبوعات دولتی و جلوگیری از ورود نشریه های فارسی زبان چاپ خارج از کشور بود. با انتساب محمدباقر خان و آغاز دوران حکومت مظفرالدین شاه دوره دیگری از حیات این وزارتخانه آغاز شد: مطبوعات دولتی تنوعی بیشتر پیدا کردند و به بعضی از افراد مجوز انتشار نشریه دادند. این دوره تا انتساب محمد ندیم السلطان در 1321 ق ادامه داشت . با انتساب او به وزارت انطباعات در حقیقت دوره سوم فعالیت این وزارتخانه شروع شد. چندی از انتساب وی نگذشته بود که مظفرالدین شاه به همراه جمعی از سران آن روزگار به اروپا رفت. در ان مدت محمد ندیم السلطان از فشار بر مطبوعات کاست و بعضی از آنچه در دل داشتند نوشتند. مراجعت مظفرالدین شاه و مشاهده اوضاع او را بر آن داشست تا ندیم السلطان را عزل و مجددا محمد باقر خان اعتماد السلطنه را به وزارت انطباعات منصوب کند. چندی نگذست که مظفرالدین شاه به امضای فرمان مشروطیت گردن نهاد و پس از آن مرگش فرا رسید. هنوز یک ماه از حاکمیت محمد علی شاه نگذشته بود که تشکیلات اداری دگرگون شد. در ابن دگرگونی وزارت انطباعات برای همیشه منحل شد و وظایف آن را به دو اداره تابعه وزارت علوم و معارف واگذار کردند.
پس از صدور فرمان مشروطیت درایران و رواج فعالیت های مطبوعاتی روزنامه نگاران درباره شیوه نظارت بر مطبوعات با وزیر علوم جلسه ای تشکیل دادند که سرانجامی پیدا نکرد. به چوب بستن افصح المتکلمین مدیر روزنامه خیرالکلام توقیف مساوات ، حسب المتین، روح القدس، صور اسرافیل و فریاد ، محاکمه محترمانه میرزا جهانگیرخان شیرازی مدیر روزنامه صور اسرافیل در اداره جراید وزارت معارف ، درخواست وزیر عدلیه از وزیر انطباعات وزارت معارفف در مورد محدودیت مطبوعات ، محاکمه سلطان العلما خراسانی مدیر روزنامه روح القدس در محکمه جنایی تهران و حمله به دفتر روزنامه ها در تهران ارمغان سال 1325 ق و احضار سید محمدرضا در نشریه مساوات به عدلیه ، اعتراض روزنامه نگاران و مدیران مطبوعات به توقیف قبل از محاکمه تصویب قانون مطبوعات و موضع گیری های برله و علیه آن. دستگیری ، زندان و تبعید روزنامه نگاران ، تویف نشریات وشهادت شیخ احمد تربتی ( سلطان العلما خراسانی) مدیر روح القدس و میرزا جهانگیرخان شیرازی مدیر صور اسرافیل از جمله رویدادهای سال 1326 ق بود.
به طور کلی آنچه پس از فرمان مشروطیت تا کودتای سوم اسفند 1299 ش بر مطبوعات و روزنامه نگاران گذشت توقیف های مکرر مطبوعات به ویژه به امر درباریان و سفارتخانه های روس و انگلیس ، دستگیری ، محاکمه ، حبس ، شلاق ، ترور و اعدام بسیاری از مطبوعاتیان بود.
با کودتای سوم اسفند 1299 روزنامه نگاران نخستین گروهی بودند که هدف هجوم واقع شدند و نشریاتشان طبق ماده 4 بیانیه کودتا تعطیل شد و خیلی عظیم از آنان دستگیر شدند.
از کودتا تا انقراض قفاجار جمعی از روزنامه نگاران برای جلوگیری از استقرار دیکتاتوری مرارتها کشیدند و رنج ها بردند جمعی محاکمه شدند عده ای کتک خوذدند و چندین تن جان بر سر قلم نهاند.
تشکیل اداره اطلاعات نظمیه برای کنترل و سانسور مطبوعات اتش سوزی دفتر روزنامه ها ، ممنوعیت خواندن روزنامه در ادارات، سرنوشن نشریه نسیم شمال و سید شریف الدین حسینی گیلانی تاسیس اداره راهنمای نامه نگاری در وزارت کشور ، هجوم مامورران شهربانی به دفاتر روزنامه ها و حبس روزنامه نگاران صدور دستور هیات وزیران به وزارت معارف در مورد بازرسی روزنامه ها و مجله ها ، ترور عشقی و قتل فرخی، تعطیل نشریات بنابر پا فشاری سفارتخانه ها و کنسولگری های روس و انگلیس و ... از جمله رویدادهای مطبوعاتی در دوره پهلوی اول است.
با خروج پهلوی اول از ایران حدود دو دهه دیکتاتوری چکمه پایان پذیرفت و فضایی برای اهل قلم پدید آمد . مستقل ، چپ ، راست و ... همه شروع به فعالیت کردند . از شهریور 1320 تا مرداد 1332 مطبوعات فراز و فرودهایی پی در پی داشتند و روزنامه نگاران مشقت هایی فراوان دیدند. توقیف کلیه نشریه ها و بازداشت عده ای از روزنامه نگاران در 17 آذر 1321 ، تصویب لایحه حبس روزنامه نگاران و توقیف نشریات در هیات دولت و ارائه آن به مجلس شورای ملی ، درخواست فرمانداری نظامی تهران از وزارت فرهنگ در مورد توقف اعطای امتیاز روزنامه ، محاکمه و دستگیری دست اندرکاران مطبوعات و ضرب و شتم و قتل روزنامه نگاران و حمله به چاپخانه ها و غارت نشریه ها ، صدور دستور وزیر فرهنگ به اداره نگارش این وزارتخانه مبنی بر (( منع دخالت کارمندان دولت به امور مطبوعاتی)) ، اعتصاب غذای روزنامه نگاران و فشار پی در پی از ویژگی های این دوران است که با ترور ناموفق محمدرضا شاه در سال 1327 این فشارها تشدید شد. درگیریهای مدیران مطبوعات چپ گرا و راست گرا و تشگیل گروههای مطبوعاتی که نه تنها تقویت کننده نبودند بلکه تضعبف کننده جامعه مطبوعاتی از درون بودند ، مشکلات را مضاعف کرد. مطبوعات اگر کاریکاتور استالین را چاپ می کردند سفارتخانه روس برای توقیف نشریه بسیج می شد و اگر از پیر استعمار چیزی می نوشتند سفارت انگلیس مدعی بود و برای تعطیل نشریه پای می فشرد. نسیم آزادی هم که وزیدن گرفت غیر مطبوعاتیان برای اجرای مقاصد خود به این حرفه روی آوردند و داستان در مجموع به جایی رسید که به کودتای مرداد 1332 منجر شد.
پس از کودتا نشریات عمدتا توقیف شدند و فهرست نشریات مجاز از سوی شهربانی انتشار یافت گروهی از انتشاراتی ها به زندان افتادند و گروهی دربدر شدند. جمعی نیز خود را با وضع به وجود آمده وفق دادند.
مطبوعات ایران در آن دوره مثل همه ادوار خود و مثل همه صنوف انواع و اقسام آدم ها را در خودداشت. هم کسانی که جان بر سر قلم باختند و هم کسانی که از کودتا خوشحال شدند.
در 25 سال از فاصله 1332 تا 1357 حاکمیت با استفاده از دلارهای نفتی و تطمیع گروهی قلیل سعی در جریان سازی در مطبوعات ایران داشت.
در کنار مطبوعات حرفه ای و انتشار مجله های وزین و فرهتگی و به رغم حضور گروهی کثیر افراد پاکدامن، نیک صفت، و سالم دستگاه با استفاده از عده ای قلیل تلاش کردند تا ژورنالیسم مبتذل را هم رواج دهد. انتشار چند مجله صخیف محصول آن دوران است و نباید این مجله را به حساب کل طبوعات آن دوره گذاشت . این دوره ، دوره رواج نشریات زیرزمینی و پنهانی در ایران و مطبوعات فارسی زبان علیه حاکمیت داخلی در خارج از کشور بود. با تشکیل ساواک این محدودیت ها روزافزون شد و از هر فرصتی رژیم برای سرکوب مطبوعات و روزنامه نگاران استفاده می کرد. توقیف یکباره 91 نشریه در سال 1342 و 64 نشریه در سال 1353 نمونه ای از برخوردهای رژیم با مطبوعات بود. گردانندگان رژیم از سال 1353 بیش از یش تصور کردند که تثبیت شده اند و می خواستند برای همیشه خود را از شر مطبوعاتیان خلاص کنند. از مهان سال پس از توقیف 64 نشریه شروع به ممنوع القلم کردن نویسندگان مطبوعات کردند که اوج آن ممنوع القلم شدن 22 تن در سال 1355 بود. از جمله کارهای دیگر دستگاه این بود که به رفتگران شهرداری دستور دادند به بهانه سد معبر بساط روزنامه فروشان تهران را خرد کنند.
در سال 1356 که خفقان از حد برون شد یکصد تن از نویسندگان ، خبرنگاران و مترجمان مطبوعات کشور در مورد فشار و سانسور حاکم بر مطبوعات اطلاعیه ای دادند . این اطلاعیه تقریبا با فصلی نوین در تاریخ ایران مصادف شد و روزنامه نگاران به تدریج وارد مرحله ای دیگر از حیات حرفه ای خود شدند . این مرحله از فصل پایانی 1356 آغاز شد و تا اعتصاب مطبوعاتیان و پس از آن تا 22 بهمن 1357 ادامه یافت. در ابن دوره بیانیه ها و اطلاعیه های متعددی از سوی نویسندگان ، خبرنگاران و خبرنگاران عکاس در پشتیبنی از انقلاب صادر شد . طبقه آسیب پذیر مطبوعات طعم تلخ فقر را چشیدند و با قرض امور خانوادگی خود را گذراندن ولی اجازه کار کردن در آن فضا را به خود ندادند و اعتصاب کردند. رژیم در همان موقع به مهره های کاشته شده خود در مطبوعات دستور داد چند نشریه منتشر کنند تا خلاء پر شود . افراد دیگری نیز از آن فضا استفاده کردند و مطبوعه هایی را انتشار داند اما مردم توجهی نشان ندادند و این نشریات اقبال عامه نیافتند. رژیم موقعی که با مقاومت مطبوعاتیان موجه شد چند تن از روزنامه نگاران را حبس کرد امانتیجه بخش نبود . در همان سال به ماموران دستور دادند به صفوف خریداران روزنامه حمله کنند. یورش ماموران شهادت چهار نفر از خریداران روزنامه را در پی داشت . رژیم در آخین نفس های خود به هر کاری دست زد ولی موفق نشد جلوی موج مردمی را بگیرد . به ناچار از در مصالحه در آمد و نزدیک به پیروزی انقلاب گردانندگان رژیم به خیال خود برای جبران گذشته به وزارت اطلاعات و جهانگردی دستور دادند فرمان ممنوعیت ممیزی در مطبوعات را صادر کند . این کار را هم کردند ولی دیگر اثیر نداشت وانقلاب به پیروی رسید.

منابعی جهت مطالعه بیشتر:
1- مارتین ، قدرتهای هان مطبوعات ترجمه م قائد ، تهران ، نشر مرکز 1372
2- طباطبایی، محیط، تایخ تحلیلی مطبوعات ایران ، تهران ، موسسه انتشارات بعثت 1375
3- قاسمی ، فرید ، تاریخ روزنامه نگاری ایران، تهران ، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی 1379
4- شیرازی( کازرونی) ، میرصالح، گزارش سفر، به کوشش همایون شهیدی ،تهران،راه نو 1364
5- هدایت، مهدی قلی ( مخبر السلطنه) ، خاطرات و خطرات، تهران ، انتشارات زوار، چاپ چهارم 1375
6- معتمد نژاد ف دکتر کاظم، جهان سوم در برابر سلطه ارتباطی و اطلاعاتی غرب ، تهران، رسانه سال دوم، شماره یکم ، بهار 1370
7- معتمد نژاد، دکتر کاظم، وسایل ارتباط جمعی، جلد یکم، تهران ، انتشارات علامه طباطبایی 1371
8- فلور، ملوین، ای وینس اورت، شناخت ارتباطات جنعی ترجمه سیروس مرادی زیر نطر دکتر ناصر باهنر ف تهران ، انتشارات دانشکده صدا و سیما 1387

/ 7 نظر / 1032 بازدید
دینا

با سلام آژانس خبری روز( دینا) با رویکردی جدید در عرصه سیاسی، فرهنگی، اجتماعی وارد عرصه فضای رسانه های مجازی شده است. منتظر انتقادات و پیشنهادات سازنده شما هستیم. مطالب جالب و خواندنی خود را جهت درج در اختیار ما قرار دهید. در صورت علاقمندی به همکاری حتما اطلاع دهید. موفقیت ما در گروه همکاری و حمایت شماست. به امید فردایی بهتر

حافظی

سلام دوست عزیز مطالب شما را مطالعه کردم و استفاده نمودم بسیار جذاب و پربار بود. خوشحال خواهم شد بازدیدی از وبلاگ اینجانب نیز داشته باشید و راهنمایی نمایید. با سپاس

بابک ملایری

با سلام و خسته نباشید مطلبی درباره ارزشهای خبری نوشته ام با نقدی بر یک خبر ایسنا به لحاظ ارزشهای خبری. در صورت امکان مطالعه کرده و نظر خود را بیان فرمایید. با تشکر

mojabah

سلام در ابتدا میخواهم به امام و تمام برادرن بسیجیم سلام گرمی بکنم. چند رور است که از بانک صادرات نمیتوانم پولم را بگیرم. گفتند تحت بر رسی‌ ۲ تا ۳ میلیون حسابها و گردآوری مشخصات صاحبان این حسابها هستند. تعجب می‌کنم چرا حتی از خودپرداز هم نمیتوانام پول بگیرم. شنیدم چندین میلیون دلار پول‌های بانک صادرات را آقایان دزدیدند و بانک مرکزی را هم تحریم کردند. آیا بانک مرکزی تحریم شده یا دزدیهای این آقایان وسعت گرفته؟ یا امام این احمدی‌نژاد و در و دسته‌اش را بندازید زندان تا دست از این دزدیها بر دارند. پول ما مقام زیاد ایشان و همبستگانشن را کور کرده است.«يَخْضَمُونَ مَالَ اللَّهِ خِضْمَةَ الْإِبِلِ نِبْتَةَ الرَّبِيعِ»(نهج‏البلاغه، خطبه 3) بعضي‌ها طوري از بيت المال مصرف مي‌كنند و آن قدر حيف و ميل مي‌كنند كه انگار شتر به علف تازه رسيده است.

زهرا

سلام خیلی ممنونم از مطالب خوبتون

فلسفی

سپاس از بازنشر مقاله ارادتمند - فلسفی

بهروز

آقای محترم، متنی که‌ شما نوشته‌ اید درست بدون تغییر از متنی که‌ لینکش را در پایین مدگذارم و سه سال قبل از تاریخ انتشار شما، منتشر شده کپی شده است. اگر شما از این متن آگاهانه کپی کرده اید که وای به حال مطبوعاتمان و وای به حالتان! اگر این آقای دوشی چی که به انگلیسی نوشته و کسی دیگر به افغانی برگردانده هر دو سه سال قبل از این که شما این متن را بنویسید از روی دستتان تقلب کرده اند که گناهشان گردن خودشان!!!!! بیایید کمی وجدان داشته باشیم http://www.esalat.org/images/Morore%20bar%20tarikh%20roznama%20va%20roznama%20negari.htm