زمامدار حکومت اسلامی از نگاه امیرالمومنین علی (ع)

مسلمین پس از رحلت پیامبر
هنگامی که پیامبر اسلام در سن 63 سالگی در بستر بیماری افتاده بود ، هنوز اسامه –این فرمانده جوان - در اطراف مدینه اردو زده و منتظر آمدن مسلمانان به سپاه بود. علی (ع) در کنار بستر پیامبر شاهد از دست رفتن کسی بود که همانند پدری دلسوز بزرگش کرده بود و مثل یک برادر بزرگتر پشتیبانش بود.خود او در این باره چنین مى‏گوید:
«رسول خدا جان سپرد در حالى که سر او بر سینه من بود و شستن او را عهده‏دار گردیدم،و فرشتگان یاور من بودند و از خانه و پیرامون آن فریاد مى‏نمودند.پس چه کسى سزاوارتر است بدو از من چه در زندگى و چه پس از مردن.»
در حالى که على و بنى‏هاشم در خانه پیغمبر و از فراق او اشک مى‏ریختند ،گروهی از مهاجر و انصار از گوشه و کنار به راه افتادند و در سقیفه بنى ساعده گرد آمدند تا تکلیف حکومت را روشن کنند. اغلب این  مسلمانان مى‏دانستد،سنت اسلامى است که در شستن،نماز خواندن و به خاک سپردن مرده شتاب کنند و انجام چنین مراسم درباره رسول خدا(ص)فضیلتى دیگر دارد. اما این گروه به خانه پیغمبر نرفتند و بازماندگان او را تسلیت نگفتند؟ و هنوز بدن او را بخاک نسپرده بودند که همچشمى آغاز شد. اغلب این بزرگان در حجه الوداع همراه و همسفر پیامبر بودند و هنوز واقعه غدیر خم برایشان تازگی داشت ، اما به دلایل فراوان یا این واقعه را به فراموشی سپرده بودند و یا از کنار آن بی اعتنا گذشته بودند.
انصار می گفتند:«ما پیغمبر را خواندیم.او را پناه دادیم و میان ما زندگى کرد و درگذشت،پس حکومت حق ماست.»
قریش می‌گفتند:«ما خویشان پیغمبریم. او از قریش است و ما از قریش پس حق او به ما مى‏رسد .»
همه در فکر خود بودند و هیچکس بدین نیندیشید که رسول خدا خود در این باره چه گفته بود. هنگامی که جدال بالا گرفت ، ابوبکر با خواندن روایتى که«امامت خاص قریش است.»،انصار را از میدان به در کرد.انصار هم یکدل و یک سخن نبودند.أوس که با خزرج رقابت دیرینه داشت و نمى‏توانست پیروزى قبیله رقیب را ببیند،با قریش هم آواز شد .بعضى مهاجران حاضر هر یک به دیگر تعارف کرد و سرانجام ابوبکر را پیش افکندند.نتیجه آنکه در آن مجلس شیوخ عرب  على(ع) را که دو ماه پیش پیغمبر  او را به جانشینى خود  گمارده بود به دلایل واهی مثل کشته شدن سران برخی اقوام در جنگهای صدر اسلام توسط آن حضرت ، ایشان را از خلافت  محروم ساختند.

علی (ع) مناسب‌ترین زمامدار حکومت اسلامی بعد از پیامبر
على (ع) بعد از بعثت رسول خدا (ص) تا رحلت آن حضرت یعنى در طول 23 سال ، همواره همراه ، همراز و همکار پیامبر بود، در سیزده سال قبل از هجرت (در بحران مبارزه شدید با مشرکان ) شریک تنگاتنگ غمهاى پیامبر بود، بیشترین دشواریها و رنجهاى این دوره را تحمّل نمود و ده سال بعد از هجرت به سوى مدینه ، یگانه مدافع اسلام و پیامبر از شر مشرکان بود و براى حفظ جان (و هدف ) پیامبر با کافران جنگید و در این راستا جانش را در طبق اخلاص نهاد و فداى پیامبر و سپر بلا براى اسلام نمود . هنگام رحلت رسول خدا ، على (ع )  تنها 33 سال داشت .


 در آن روزها شاید هیچکس به اندازه خود حضرت علی (ع) از حق وی برای بدست گرفتن زمام امور مسلمین آگاه نبود ، اما او 25 سال سکوت کرد و تا زمانیکه همه مسلمین با اصرار به گردش حلقه نزدند و در یک رفراندوم عمومی او را انتخاب نکردند بر مسند خلافت تکیه نزد. همین برگزیده شدن  توسط مردم یکی از تفاوت های اساسی بین وی و سه خلیفه پیش از خودش بود که با حکم شیوخ و سران قبایل انتخاب شده بودند.
حضرت در باره نسبت خود با پیامبر اکرم گفته است: شما  از خویشاوندی و نسبت من با نزد رسول خدا آگاه هستید. آنگاه که کودک بودم مرا در کنار خود و بر سینه خویش جای داد و مرا در بستر خود می خواباند طوریکه که تنم را به تن خود می سود و بوی خوش خود را به من می رساند. گاهی اوقات چیزی را می جوید و سپس به من می خوراند.... من در همواره در پی او بودم چنانکه بچه شتر در پی مادرش می رود.... هنگامی که در هیچ خانه ای بجز خانه رسول خدا و خدیجه مسلمانی یافت نمی شد من سومین مسلمان بودم .. 


اولین حکومت مردمی و اسلامی

همانطور که پیشتر گفته شد حضرت علی (ع) با اینکه خود را افضل‌ترین فرد برای حکومت اسلامی می دانستند اما 25 سال صبر کردند و علیه خلافت دیگران قد علم نکردند. بدون شک ایشان توانایی براندازی خلفای سه گانه را با یک شورش ، ترور  و یا چیزی شبیه آن داشتند اما در طی این سالها نه تنها اینکار را نکردند بلکه در برخی امور زمامداری و نیز اجرای احکام الهی با آنها همکاری نیز کردند.
دلایل این صبر بیش از حد ایشان بعدها در کلام آن حضرت با تعبیر «دیدم شکیبایی در ظلمت برای حفظ دین محمد(ص) شایسته تر از ستیز است » آمده است. یکی معروف‌ترین خطبه‌های آنحضرت خطبه شقشقیه است که در آن امیرالمومنین علی (ع)  بخشی از گلایه‌های خود را  در باره ماجرای خلافت بیان می کند.
حضرت می فرماید: « به خدای سوگند که فلانی (ابوبکر) جامه ی خلافت  بر تن راست کرد در حالی که می‌دانست جایگاه من در خلافت همچون جایگاه محور در سنگ آسیاست و سیل خرد و دانش از دامنه کوهسار وجود من فرو می ریزد.
ناچار از آن چشم پوشیدم و کناره گرفتم  چه  بر دوراهی واقع شده بودم ، دوراهی که با دست بریده به پیکار برخیزم  و یا در میان این تیرگی های کور کننده صبر و شکیبایی پیشی گیرم. آنگاه که دیدم شکیبایی در آن ظلمت شایسته تر از ستیز است ، با آنکه می دانستم میراثم را به غارت می برند مانند کسی که خار در چشمش نشسته و استخوان در گلویش است بردباری پیشه کردم ...»
امیرالمومنین علی (ع) در جایی دیگر نیز به طور  شفاف اعلام می کند که هدفش از پذیرفتن زمامداری امور مسلمین نه حسادت و کسب قدرت و نه کسب مال دنیاست بلکه اصلاح دین و حمایت از ستم دیدگان است. حضرت در بخشی از خطبه 131 خود می فرماید:« خدایا! تو خود می دانی آنچه بر ما رفت{ در داستان پذیرش خلافت} نه بخاطر شوق کسب قدرت بود و نه کسب چیزی بیشتر از دنیا بلکه می خواستیم نشانه های دین را به جایی بود بنشانیم و نشانه های اصلاح را در شهر ها ظاهر نماییم تا بندگان ستم دیده‌ات ایمنی را حس کنند و حدود معطل مانده‌ات اجرا گردد.»
آنچه از محتوای این خطبه‌ها  و نیز نامه ی آن حضرت به مالک اشتر بر می آید اینست که حکومت و زمامداری فی نفسه برای امیرالمومنین علی (ع)   دارای ارزش و اعتباری نیست، بلکه آنچه برای ایشان مهم است ماندگاری دین اسلام و مملکت اسلامی ،اجرای حدود الهی ،ایجاد امنیت و رفع ظلم  است.
در بخشی از نامه ی آن حضرت به مالک اشتر  در خصوص عدم اعتراض ایشان به خلافت دیگران چنین آمده است:«پس وقتی مردم برای بیعت با فلان ازدحام کردند دست از مردم و کارشان بازداشتم {چراکه } دیدم {در این صورت } سرکشان از اسلام سر می پیچند و مردمان را فرا می خوانند تا دین محمّد (ص) را از میان بردارند.»
بدون تردید اصلی‌ترین تفاوت خلافت حضرت علی (ع) با سه خلیفه پیش از وی همین مردمی بودن و دموکراسی بودن حکومت اوست. به عبارت دیگر اگر چه خلفای پیش از وی با حکم شیوخ و بزرگان بر مسند حکومت اسلامی نشستند اما می توان گفت حکومت اسلامی امیرالمومنین اولین حکومت جمهوری و اسلامی بعد از پیامبر بود.
 جایگاه مردم در این حکومت اسلامی تا جایی است که برابر روایات،  اکثر مسلمانان در این رفراندم عمومی برای انتخاب ولی امر مسلمین شرکت کردند. هجوم مردم برای انتخاب ایشان به حدی بود که حسنین زیر دست و پای مردم افتادند.
شاید تعبیر دیگری که از این شیوه عمل حضرت می توان برداشت کرد این باشد که از دیدگاه ایشان زمامداری مسلمین بدون کسب اکثریت آراء مردمی مقبولیت ندارد.

شرایط زمامدار حکومت اسلامی از نگاه علی (ع)
در جامعه مدنی اسلامی همانند حقی که والدین بر فرزند و نیز فرزندان بر پدر و مادر خود دارند، حکومت بر مردم حقی دارد  و همچنین  مردم بر حکومت حقی دارند.
هرچند این حقوق دو طرفه در جوامع غربی بصورت قانون های مختلف از جمله قوانین اجتماعی و قانون اساسی در آمده است ، اما حضرت علی (ع) در چهارده قرن پیش این حقوق را به بهترین شکل خود مدون ساخته است.
ایشان در خطبه 34 خود زمانیکه مردم را برای نبرد با معاویه آماده می کند می فرماید: «ای مردم همانا که شمار را بر من حقی است و مرا به شما حقی؛ حق شما بر من اینست که خیرخواه شما باشم و نیاز شما را از خزانه ملت چنانکه در خور است برآورم و شما را تعلیم دهم تا نادان نمانید و آداب آموزم تا بدانید. اما حقی که من بر شما دارم اینست که در پیمان بیعت وفادار باشید و در حضور و غیبت من خیر خواه من باشید و هنگامی که شما را بخوانم به دعوت من پاسخ گویید. و چون فرمان دهم بپذیرید و انجام دهید.»
چهارده قرن پیش علی (ع) از حق داشتن آموزش و پرورش رایگان ، به تعبیری نظام بیمه ای و خدمات مالی به مردم و حق داشتن آینده ای روش بعنوان تکالیف اولیه یک زمامدار حکومت اسلامی نسبت به مردمش گفته است. در کنار این هم مردم این جامعه را موظف دانسته که به دستورات زمامدار خود گردن نهند.
در نامه‏ای که به عامل آذربایجان می‏نویسد چنین می‏فرماید :
«و ان عملک لیس لک بطعمه و لکنه فی عنقک امانه و انت مسترعی‏ لمن فوقک لیس لک ان تفتات فی رعیته »  "
مبادا بپنداری که حکومتی که به تو سپرده شده است یک شکار است که به‏ چنگت افتاده است ، خیر ، امانتی برگردنت گذاشته شده است و ما فوق تو از تو رعایت و نگهبانی و حفظ حقوق مردم را می‏خواهد . تو را نرسد که به استبداد و دلخواه در میان‏ مردم رفتار کنی .
در خصوص شرایط و وی‍گی های یک زمامدار حکومت اسلامی امیرالمومنین علی (ع)   سخنان فراوانی دارند که در ادامه برخی از این خصوصیات را با هم مرور می کنیم.

1- زمامدار حکومت اسلامی باید از هوس های دنیوی دوری کند:
حضرت علی (ع) در نامه ای که به اسود پسر قطیبه حاکم حلوان (یکی از شهر های ایران در نزدیکی سرپل ذهاب) اعلام می کند فرمانروا اگر از هوس های خویش پیروی کند از راه عدل دور می شود. ایشان در این باره می فرمایند:« اما بعد ، چون حاکم را هواهای نفسانی فراگیرد او را از عدالت باز دارد....و بدان دنیا خانه آزمایش است ، خانه ای که ساکن در آن ساعتی را {از امتحان های پی در پی} در آرامش نخواهد بود .
از حقوقی که یر عهده داری آن است که بر هوی و هوس خویش چیره باشی و در کار توده مردم با نهایت کوشایی عمل نمایی.»

2- بخیل نباشد:
در بخشی از خطبه 131 آن حضرت پس از اینکه دلایل قبول خلافت را عنوان می کند برخی از شرایط زمامدار حکومت اسلامی را بیان می کند .بدون شک اگر فردی بخیل عهده دار حکومت شود چشم طمع به اموال مردم خواهد داشت. ایشان در این باره می فرمایند:« و همانا دانستید که : سزاوار نیست کسی که بر جان و ناموس ، غنیمت ها ، و احکام  و پیشوایی مسلمانان ولایت دارد بخیل باشد چه در آن حال در مالهای آنها حریص می گردد.»

3- زمامدار حکومت اسلامی نادان و ستمکار نباشد:
جهل و ستمکاری دو صفت است که اغلب همراه با هم هستند. بدون شک حاکمی که دانا نباشد میزان ستم او بر مردمش بیش از یک حاکم داناست. حضرت در بخش دیگری از همین خطبه می فرمایند:« { زمامدار حکومت اسلامی} نباید نادان باشد تا به سبب این نادانی مسلمانان را به گمراهی بکشاند . او نباید ستمکار باشد تا مردم از روی ستم پریشان روزگار گرداند.»
در فرمان معروف ، خطاب به مالک اشتر می‏نویسد :
« و لا تقولن انی مؤمر آمر فاطاع فان ذلک ادغال فی القلب و منهکه للدین و تقرب من الغیر »
مگو من اکنون بر آنان مسلطم ، از من‏ فرمان دادن است و از آنها اطاعت کردن ، که این عین راه یافتن فساد در دل و ضعف در دین . و نزدیک شدن به سلب نعمت است .

4- زمامدار حکومت اسلامی باید عادل بوده و اهل رشوه نباشد:

عدالت یکی از مهمترین وی‍‍ژگی های حاکم اسلامی است که او را از سایر زمامداران جدا می کند.  امیرالمومنین علی (ع) در این باره می فرماید:« { زمامدار حکومت اسلامی} نباید از روی بی عدالتی در تقسیم مال به مردمی زیاد ببخشد و مردمی را محروم سازد. او نباید برای اعلام حکم رشوه بگیرد تا حقوق مردم را پایمال نماید. {چه در اینصورت} سنت را از بین برده و ملت را به هلاکت می اندازد.
در بخشنامه‏ای که برای مامورین جمع آوری مالیات نوشته است پس از چند جمله موعظه و تذکر می‏فرماید:
 « فانصفوا الناس من انفسکم و اصبروا لحوائجهم فانکم خزان الرعیه و وکلاء الامه و سفراء الائمه »
به عدل و انصاف رفتار کنید ، به مردم درباره خودتان حق بدهید ، پرحوصله باشید و در بر آوردن حاجات مردم تنگ حوصلگی نکنید که شما گنجوران و خزانه داران رعیت ، و نمایندگان ملت و سفیران حکومتید .

5-  مهربان باشد

در بخشنامه‏های علی ( ع ) حساسیت عجیبی نسبت به عدالت و مهربانی به‏ مردم و محترم شمردن شخصیت مردم و حقوق مردم مشاهده می‏شود که راستی عجیب‏ و نمونه است .
در بخشنامه دیگری که به سران سپاه نوشته است چنین می‏فرماید:« فان حقا علی الوالی ان لا یغیره علی رعیه فضل ناله و لا طول خص به و ان یزیده ما قسم الله له من نعمه دنوا من عباده و عطفا علی اخوانه » 
لازم است والی را که هر گاه امتیازی کسب می‏کند و به افتخاری نائل‏ می‏شود آن فضیلتها و موهبتها او را عوض نکند ، رفتار او را با رعیت‏ تغییر ندهد بلکه باید نعمتها و موهبتهای خدا بر او ، او را بیشتر به‏ بندگان خدا نزدیک و مهربانتر گرداند.
در فرمان معروف ، خطاب به مالک اشتر می‏نویسد :
« و اشعر قلبک الرحمه للرعیه و المحبه لهم و اللطف بهم و لا تکونن‏ علیهم سبعا ضاریا تغتنم اکلهم ، فانهم صنفان ، اما اخ لک فی الدین او نظیر لک فی الخلق.»
در قلب خود استشعار مهربانی ، محبت و لطف به مردم را بیدار کن ، مبادا مانند یک درنده که دریدن و خوردن را فرصت می‏شمارد رفتار کنی که‏ مردم تو یا مسلمانند و برادر دینی تو و یا غیر مسلمانند و انسانی مانند تو . .

6- شجاعت یکی از ویژه گیهای زمامدار حکومت اسلامی :

امیرالمومنین علی (ع) قبل از تمامی جنگهایی که بخاطر امت و جامعه اسلامی داشت خطبه‌هایی رسا و غرا برای جنگجویان خود ایراد می کرد. با نگاهی گذار به اینگونه خطبه‌ها پی به شجاعت مثال زدنی آنحضرت به عنوان یک زمامدار حکومت اسلامی می بریم.
در جایی می فرماید:« به خدای سوگند اگر من در حال با آنان {دشمن} رو به رو گردم که سراسر روی زمین را فرا گرفته باشند ، از آنان  نه باک دارم  و نه ترس»
در فرازی دیگر می فرماید :« به خدای سوگند که به دشمن مجال نمی دهم و با تیغ شمشیر ضربتی بر او می زنم که کاسه سرش به پرواز درآید و دستها و پاهای او متلاشی گردد.»

7- حاکم اسلامی باید انتقاد پذیر  باشد

در خصوص این بعد از ابعاد شخصیتی زمامدار حکومت اسلامی امیرالمومنین علی (ع) سخنان قابل توجهی دارد که از آن جمله می‌توان به نصیحت های آنحضرت به عثمان خلیفه سوم اشاره کرد. تذکرات ایشان به خلافای سه گانه و علی الخصوص عثمان خلیفه سوم از آنجا ناشی می شود که از دیدگاه حضرت علی (ع)هر فرد جامعه اسلامی این حق را دارد که در خصوص حوادث  و اتفاقات پیرامون اجتماع خود و نیز اشتباهات زمامدار  به حاکم اسلامی تذکر دهد. برای مثال هنگامی آن حضرت  به عنوان یک شهروند عادی نزد عثمان می رود به خلیفه تذکر می دهد که باید در هنگام قضاوت با  هر دو  طرف دعوا به مساوات برخورد کند.
امیرالمومنین علی (ع) در بخشی از خطبه 164 خود خطاب به عثمان می‌گوید:« مردم پشت سر من اجماع کرده اند و مرا میان تو و خود به میانجیگری فرستادند. به خدا سوگند نمی دانم به تو چه بگویم؟ من چیزی نمی دانم که تو از آن بی خبر باشی و تو را به کاری راهنمایی نمی کنم که آن را نشناسی ،.
خدا را خدا را .. تو کور نیستی تا بینایت کنند. نادان نیستی تا تو را تعلیم دهند. راه روشن است و علم های دین برپاست . پس بدان که برترین بنده نزد خدا  پیشوای دادگری است که هم هدایت شده باشد و هم هدایت کند و سنت معمول را بر پای دارد و بدعت ناشناخته را بمیراند»


منابع :

  نهج البلاغه خطبه 192 قاصعه
  نهج البلاغه خطبه شماره 192 قاصعه
  نهج البلاغه خطبه شماره 3
  نهج البلاغه خطبه شماره 131
  نامه ی شماره53  انحضرت به مالک اشتر نخعی
  نهج البلاغه خطبه شماره 34
  نهج البلاغه بخش نامه‏ها ، نامه5
   نهج البلاغه بخش نامه‏ها ، نامه شماره 59
  نهج البلاغه خطبه شماره 131
  نهج البلاغه خطبه شماره 131
  نهج البلاغه بخش نامه‏ها ، نامه . 51
  نهج البلاغه بخش نامه‏ها ، نامه . 51
  نهج البلاغه خطبه 164

/ 1 نظر / 75 بازدید
mojtabah

سلام، آقای احمدی‌نژاد یک طوری رفتار می‌کند که انگار انتخابات را خودش تنها برد . آقای احمدی‌نژاد باید بدانند به جای فوتبال بازی باید به حضور جلسهٔ هیأت دولت در قم می‌رفتند. آقای احمدی‌نژاد باید بداند که ما بسیجیها تنها گروهی بودیم و هستیم که تنبیه فتنگران را شخصا به دست گرفتیم حتی اگر عکسهای ما را با اسلحه همه جا پخش کردند. ما قوای امام زمانیم نه قوای آقای احمدی‌نژاد ما حکم خدا را اجرا می‌کنیم حالا هر کس رئیس جمهور باشه. درود بر ولایت فقیه. شرم بر افتخار و اعتبار طلبان.